15 サイン、コサインの $x$ 倍の定積分

次は、サインやコサインの $x$ 倍の定積分
$\displaystyle
I_{xsin}(a,b) = \int_a^b x\sin xdx,
\hspace{1zw}I_{xcos}(a,b) = \int_a^b x\cos xdx
\hspace{1zw}(a<b)$ (86)
を考える。$x\sin x$ は偶関数、$x\cos x$ は奇関数だから $a=0,b>0$ の場合のみ考えればよい。 3 節同様、分点は等分 ($x_k=kb/n$)、 標本点は右端 ($\bar{x}_k=x_k$) に取る。 このとき、$I_{xsin}(0,b)$ のリーマン和 $S_{xsin}(\Delta_n)$ は、
$\displaystyle S_{xsin}(\Delta_n)
=\sum_{k=1}^n (\bar{x}_k\sin\bar{x}_k)(x_k-x_{k-1})
=\sum_{k=1}^n \frac{b^2k}{n^2}\sin\frac{bk}{n}
$
より、積和の公式 (23) を 2 回用いることで、
$\displaystyle {S_{xsin}(\Delta_n)
\ =\
\frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\sum_{k=1}^...
...\left(k-\frac{1}{2}\right)
-\cos\frac{b}{n}\left(k+\frac{1}{2}\right)\right\}
}$
  $\textstyle =$ $\displaystyle \frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\sum_{k=1}^n\left\{
k\cos\frac{b}{n}\left(k-\frac{1}{2}\right)
-(k+1)\cos\frac{b}{n}\left(k+\frac{1}{2}\right)
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
+\frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\sum_{k=1}^n
\cos\frac{b}{n}\left(k+\frac{1}{2}\right)$ 
  $\textstyle =$ $\displaystyle \frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\left\{
\cos\frac{b}{2n}
-(n+1)\cos\frac{b}{n}\left(n+\frac{1}{2}\right)
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
+\frac{b^2}{4n^2\sin^2(b/(2n))}\sum_{k=1}^n
\left\{\sin\frac{b(k+1)}{n}-\sin\frac{bk}{n}\right\}$ 
  $\textstyle =$ $\displaystyle \frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\left\{
\cos\frac{b}{2n}
-(n+1)\cos b\left(1+\frac{1}{2n}\right)
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
+\frac{b^2}{4n^2\sin^2(b/(2n))}
\left\{\sin\frac{b(n+1)}{n}-\sin\frac{b}{n}\right\}$ 
  $\textstyle =$ $\displaystyle b\,\frac{b/(2n)}{\sin(b/(2n))}\left\{
\frac{1}{n}\cos\frac{b}{2n}
-\left(1+\frac{1}{n}\right)\cos b\left(1+\frac{1}{2n}\right)
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
+\left(\frac{b/(2n)}{\sin(b/(2n))}\right)^2
\left\{\sin b\left(1+\frac{1}{n}\right)-\sin\frac{b}{n}\right\}$ 
と変形できる。 よって、 $n\rightarrow\infty $ とすると、$x_k$ は等分なので $S_{xsin}(\Delta_n)$$I_{xsin}(0,b)$ に収束し、(24) より 最後の式は $-b\cos b+\sin b$ に収束することがわかる。よって、
$\displaystyle
I_{xsin}(a,b)=-b\cos b+a\cos a+\sin b-\sin a$ (87)
となる。$I_{xcos}(a,b)$ のリーマン和 $S_{xcos}(\Delta_n)$ も 同じ分点、標本点に対して同様に積和の公式 (23) を用いて 変形することで、
$\displaystyle {S_{xcos}(\Delta_n)
\ =\
\sum_{k=1}^n (\bar{x}_k\cos\bar{x}_k)(x_k-x_{k-1})
\ =\
\sum_{k=1}^n \frac{b^2k}{n^2}\cos\frac{bk}{n}
}$
  $\textstyle =$ $\displaystyle \frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\sum_{k=1}^n k\left\{
\sin\frac{b}{n}\left(k+\frac{1}{2}\right)
-\sin\frac{b}{n}\left(k-\frac{1}{2}\right)\right\}$ 
  $\textstyle =$ $\displaystyle \frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\sum_{k=1}^n\left\{
(k+1)\sin\frac{b}{n}\left(k+\frac{1}{2}\right)
-k\sin\frac{b}{n}\left(k-\frac{1}{2}\right)
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
-\frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\sum_{k=1}^n
\sin\frac{b}{n}\left(k+\frac{1}{2}\right)$ 
  $\textstyle =$ $\displaystyle \frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\left\{
(n+1)\sin\frac{b}{n}\left(n+\frac{1}{2}\right)
-\sin\frac{b}{2n}
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
-\frac{b^2}{4n^2\sin^2(b/(2n))}\sum_{k=1}^n
\left\{\cos\frac{bk}{n}-\cos\frac{b(k+1)}{n}\right\}$ 
  $\textstyle =$ $\displaystyle \frac{b^2}{2n^2\sin(b/(2n))}\left\{
(n+1)\sin b\left(1+\frac{1}{2n}\right)
-\sin\frac{b}{2n}
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
-\frac{b^2}{4n^2\sin^2(b/(2n))}
\left\{\cos\frac{b}{n}-\cos\frac{b(n+1)}{n}\right\}$ 
  $\textstyle =$ $\displaystyle b\,\frac{b/(2n)}{\sin(b/(2n))}\left\{
\left(1+\frac{1}{n}\right)\sin b\left(1+\frac{1}{2n}\right)
-\frac{1}{n}\sin\frac{b}{2n}
\right\}$ 
    $\displaystyle \mbox{}
-\left(\frac{b/(2n)}{\sin(b/(2n))}\right)^2
\left\{\cos\frac{b}{n}-\cos b\left(1+\frac{1}{n}\right)\right\}$ 
となるので、極限は $b\sin b-1+\cos b$ となる。よって、
$\displaystyle
I_{xcos}(a,b)=b\sin b-a\sin a+\cos b-\cos a$ (88)
が得られる。

なお、オイラーの公式を知っているという立場であれば、 サインとコサインを合わせて複素指数で前節の方法で扱う、 ということも可能である。

また、$x^2$ 倍の場合は積和の公式を 3 回使って考えなければならず、 原理的には可能だが計算はだいぶ面倒になる。

竹野茂治@新潟工科大学
2026-07-30